3. Udział Józefa Piłsudskiego w I wojnie światowej

Józef Piłsudski w wybuchu światowego konfliktu, w którym po dwóch stronach barykady staną zaborcy, widział historyczną szansę dla Polski, szansę na odzyskanie niepodległości.

Dlatego w latach bezpośrednio poprzedzających wybuch I wojny światowej angażował się przede wszystkim w organizowanie w Galicji grup paramilitarnych.

Z jego inicjatywy powstał również Polski Skarb Wojskowy, organizacja która miała na celu zbieranie funduszy dla takich organizacji jak Związek Strzelecki „Strzelec”, Polskie Drużyny Strzeleckie, Drużyny Bartoszowe.

Na czele PSW stanął znany działacz PPS, Bolesław Limanowski. Wiadomo było, że gdy wybuchnie wojna, zgromadzone pieniądze mają pomóc w stworzeniu kadr polskiej armii. Po wybuchu I wojny bałkańskiej w grudniu 1912 roku Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych mianowała Piłsudskiego naczelnym komendantem sił wojskowych. Piłsudski m.in. zorganizował w tym czasie kurs szkoły oficerskiej Związku Szwajcarskiego.

Na początku 1914 roku Piłsudski wyjechał na zachód Europy, gdzie w Szwajcarii, Francji i Belgii wizytował polskie oddziały strzeleckie.

Gdy 28 lipca 1914 roku wybuchła wojna austriacko-serbska, Piłsudski nie zwlekał ani chwili: już następnego dnia były wydane pierwsze rozkazy mobilizacyjne. 31 lipca pod komendę Piłsudskiego oddane zostały Polskie Drużyny Strzeleckie we Lwowie. Pod auspicjami Austriaków powstała – ze Strzelca, Sokoła i Drużyn Bartoszowych – I Kompania Kadrowa, licząca 144 żołnierzy – dla Piłsudskiego była to kuźnia kadr dla przyszłego wojska polskiego. 6 sierpnia I Kadrowa wymaszerowała z Krakowa w kierunku granicy z zaborem rosyjskim. W Michałowicach obaliła rosyjskie słupy graniczne. Gdy legiony wkroczyły do Królestwa Kongresowego, Piłsudski w specjalnej odezwie ogłosił się komendantem wojsk polskich, podległych utworzonemu w Warszawie Rządowi Narodowemu. Jednak faktycznie rząd taki nie powstał – odezwa miała wzniecić powstanie w zaborze rosyjskim, nie przyniosła jednak takiego rezultatu. Austriacy zażądali od Piłsudskiego rozwiązania oddziałów, a galicyjscy endecy i konserwatyści powołali 16 sierpnia Naczelny Komitet Narodowy, któremu miały podlegać polskie oddziały. Piłsudski uzyskał od Komitetu tyle, że w jego ręku pozostało dowództwo nad oddziałami, natomiast zrezygnował z powołania Rządu Narodowego. Równolegle Piłsudski zainicjował powstanie tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej (działała w trzech zaborach) – został też komendantem głównym tego zrzeszenia.

Porażki wojsk austriackich nie przeszkodziły Piłsudskiemu w udowodnieniu, że jest znakomitym wodzem, dzięki czemu został mianowany brygadierem, dostał również Order Żelaznej Korony, wysokie odznaczenie austro-węgierskie. Rok 1915 to przede wszystkim negocjacje z władzami niemieckimi i austro-węgierskimi. Piłsudski chciał uzyskać zgodę na utworzenie polskiego rządu ale też samodzielnej polskiej armii. W tym czasie przygotowywał się też do ponownej zmiany wyznania, która ostatecznie nastąpiła w lutym 1916 roku. Złożył wówczas akt wyrzeczenia się protestantyzmu.

Negocjacje z zaborcami przeciągały się, i 29 lipca 1916 brygadier Piłsudski złożył rezygnację z dowództwa: był to sprzeciw wobec lekceważenia Legionów i odmowy uznania ich za wojsko polskie walczące o niepodległość. Dymisja Piłsudskiego spowodowała, że Polacy masowo zaczęli rezygnować ze służby wojskowej.

W tej sytuacji 5 listopada 1916 Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry po raz pierwszy zadeklarowały utworzenie niezależnego państwa polskiego na ziemiach Imperium Rosyjskiego, pozostającego pod okupacją państw centralnych. Stawką było pozyskanie około miliona polskich żołnierzy do walki z Rosją. Po raz pierwszy ponad stu lat została podniesiona na forum międzynarodowym kwestia niepodległości Polski, zaś Rosja – naciskana przez Francję i Wielką Brytanię – stanęła przed koniecznością zmierzenia się z tym wyzwaniem. Piłsudski triumfował i zadeklarował gotowość powołania armii, która miała walczyć po stronie państw centralnych.

Jednak sojusz z państwami centralnymi był tylko taktyczny – spodziewane zwycięstwo Ententy i jednoczesny wybuch rewolucji w Rosji sprawiły, że Piłsudski zalecił żołnierzom polskim, by nie składali przysięgi na wierność Niemcom. Wystąpił również z Tymczasowej Rady Stanu, która powstała w Warszawie jako zalążek polskiego rządu. Zaborcy zaczęli akcje odwetowe: internowania polskich żołnierzy i aresztowania działaczy niepodległościowych.

Do aresztu trafił również Piłsudski. Osadzony w twierdzy w Magdeburgu mógł tylko obserwować, jak rośnie jego popularność – stał się symbolem walki o niepodległość. Więzień magdeburski stał się jednak szybko dla Niemców balastem: najpierw chcieli od niego uzyskać „lojalkę”, że po wyjściu na wolność nie uczyni nic przeciw Niemcom, ostatecznie zwolnili go bezwarunkowo i przewieźli do Berlina, skąd odjechał do Warszawy. Skąd taka zmiana stanowiska zaborcy? Niemcom potrzebny się stał – dosłownie z dnia na dzień – bufor w postaci państwa polskiego, który zatrzymałby (a przynajmniej, w kalkulacji niemieckich decydentów opóźnił) próby połączenia rewolucji bolszewickiej z niemiecką. Co prawda Niemcom dość szybko udało się rozprawić z rewolucjonistami we własnym zakresie, ale w między czasie państwo polskie już powstało.

Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy 10 listopada 1918 roku. Był witany m.in. przez księcia Zdzisława Lubomirskiego, członka Rady Regencyjnej, jednego z ośrodków władzy jakie powstawały na terenach zaborów. W Lublinie działał lewicowy rząd ludowy, w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna, Rada Narodowa powstała na Śląsku Cieszyńskim a w Poznaniu – Naczelna Rada Ludowa. 11 listopada Rada Regencyjna powierzyła Piłsudskiemu kontrolę nad wojskiem, a następnego dnia – misję utworzenia rządu narodowego.

Czytaj dalej:

4. Piłsudski Naczelnik Państwa