1. Józef Piłsudski: Między powrotem z zesłania a kolejnym aresztowaniem

Do Wilna Józef Piłsudski z zesłania wrócił 1 lipca 1892. Wstąpił do ruchu socjalistycznego. Początkowo był korespondentem czasopisma konspiracyjnego „Przedświt” – publikował teksty pod pseudonimem Rom. Kilka miesięcy później w ramach Polskiej Partii Socjalistycznej uczestniczył w Litewskiej Sekcji PPS.

W następnym roku został wybrany do Centralnego Komitetu Robotniczego PPS i został redaktorem naczelnym pisma „Robotnik” – jednego z najważniejszych pism konspiracyjnych. Przy pracach nad „Robotnikiem” Piłsudski poznał późniejszego prezydenta II RP, Stanisława Wojciechowskiego. Wydawanie pisma nie było jedyną aktywnością Piłsudskiego, pracował równocześnie nad zapewnieniem partii funduszy na działalność. To oczywiście wiązać się musiało z licznymi wyjazdami zagranicznymi.

W 1896 roku Piłsudski przez kilka miesięcy przebywał w Londynie na IV Kongresie II Międzynarodówki Socjalistycznej (polskich socjalistów reprezentowali również Ignacy Mościcki, Ignacy Daszyński, Bolesław Jędrzejowski i Aleksander Dębski z którymi Piłsudski forsował wniosek o poparcie przez delegatów walki niepodległościowej Polaków. Udało się mu przekonać do tej idei część przywódców II Międzynarodówki, ale sprzeciwiła się dokumentowi Róża Luksemburg. Ostatecznie Kongres uchwałę przyjął, jednak nie w tak radykalnej formie, jakiej chcieli polscy delegaci.

Po powrocie do kraju Piłsudski skoncentrował się na pracy wydawniczej. Jednym z największych sukcesów PPS było wydanie tajnej broszury napisanej przez Aleksandra Imertyńskiego, warszawskiego generał-gubernatora. Imertyński, widząc rosnące niezadowolenie Polaków i siłę ugrupowań konspiracyjnych, prowadził politykę złagodzenia represji – m.in. przywrócił prawo do modlitw w szkołach po polsku, zezwolił na budowę pomnika Adama Mickiewicza i wydawanie polskojęzycznej gazety.

Jednak działania te, co szczegółowo relacjonował namiestnik w memoriale skierowanym do cara, były pozorne i miały de facto ułatwić rusyfikację Polaków. Wykradzenie przez działaczy PPS tej broszury i jej wydanie wraz ze wstępem Piłsudskiego przyczyniło się do odwołania Imertyńskiego z Warszawy, zaś stronnictwa opowiadające się za współpracą z caratem znacznie się osłabiły.

W 1899 Piłsudski ożenił się z Marią z Koplewskich Juszkiewiczową. Juszkiewiczowa należała do Kościoła ewangelicko-augsburskiego i by wziąć z nią ślub, Piłsudski przeszedł na luteranizm. Małżonkowie zamieszkali w Łodzi. Tam, przy ul. Wschodniej 19, Piłsudski prowadził tajną drukarnię „Robotnika”.

Nasilały się wówczas rewizje i aresztowania, i również Piłsudski – po zdekonspirowaniu wydawnictwa – w lutym 1900 roku został aresztowany. Początkowo śledztwo prowadzono w Łodzi, ale w kwietniu został osadzony w celi 39 X Pawilonu warszawskiej Cytadeli. Podczas procesu oskarżono go o kolportaż nielegalnych wydawnictw i o udział w zabójstwie dwóch agentów Ochrany.

Piłsudski w więzieniu zaczął symulować chorobę psychiczną, która objawiała się wstrętem do osób umundurowanych. Opinię o zaburzeniach psychicznych wystawił sam dyrektor warszawskiego szpitala dla obłąkanych – Iwan Sabasznikow, z pochodzenia Buriat, poszedł na rękę człowiekowi, który prowadził z nim długie dyskusje o pięknie Syberii. Z taką opinią Piłsudski trafił na badania do Petersburga. Przy pomocy jednego z polskich lekarzy udało mu się w maju 1901 roku uciec ze szpitala Mikołaja Cudotwórcy.

Pozycja Piłsudskiego w partii znacznie się umocniła. W następnym roku został wybrany do rozszerzonego składu CKR.

Czytaj dalej:

2. Józef Piłsudski. Działalność konspiracyjna w latach poprzedzających I wojnę światową