Kontrowersje wokół postaci Józefa Piłsudskiego

Będąc jednym z najwybitniejszych w historii Polaków, Józef Piłsudski był też postacią kontrowersyjną, budzącą skrajne emocje zarówno za życia, jak i po śmierci – również współcześnie.

Mimo niewątpliwych zasług dla Polski i jej niepodległości wśród decyzji i działań marszałka nie brak takich, które dostarczają jego przeciwnikom argumenty przeciw jego osobie, a zwolennikom – każą wyłącznie milczeć.

Kontrowersje budziła rewolucyjna, PPS-owska przeszłość marszałka, łącznie z organizowaniem przez niego napadów zbrojnych – np. na pociągi pocztowe. To jednak dość łatwo było i jest wyjaśnić – zaostrzająca się walka z caratem wymagała nadzwyczajnych środków.

Wiele kontrowersji budzi strategia, przyjęta przez Piłsudskiego w czasie I wojny światowej i związanie się z państwami centralnymi przeciw Rosji. Co prawda historia pokazała, że decyzja ta przyniosła dobre rezultaty, a sam sojusz był taktyczny, jednak po stronie endecji – i nie tylko – nie brakował głosów, że Piłsudski był faktycznie austriackim agentem. Co gorsza, sojuszu przeciw Rosji długo nie mogli Piłsudskiemu zapomnieć potencjalni sojusznicy, zwłaszcza z Francji i Anglii. Przez endeków do końca Piłsudski był oskarżany o rusofobię i germanofilstwo.

Jeden z najpoważniejszych zarzutów to zaniedbywanie kwestii ziem zachodnich. Dla Piłsudskiego w latach 1918-1920 najważniejsza była wschodnia granica Polski, jej ukształtowanie i obrona przed bolszewikami, a także idea stworzenia kordonu państw satelickich wobec Polski, które wzięłyby na siebie pierwszy ciężar wojny z Rosją – gdyby taka miała nastąpić. W tym czasie decydowały się jednak również granic zachodnich odrodzonego kraju, tymczasem naczelnik państwa nie udzielił wystarczającego wsparcia powstańcom wielkopolskim i śląskim.

Kontrowersje, choć nie wśród historyków, budzi również autorstwo pomysłu kontruderzenia znad Wieprza, które przesądziło o sukcesie w Bitwie Warszawskiej. Zdecydowana większość historyków twierdzi, że to Piłsudski – w trakcie prac sztabu – wymyślił manewr. Przeciwnicy Piłsudskiego wierzą jednak, że w najlepszym razie była to praca zespołowa, lub autorstwo należy przypisać generałowi Rozwadowskiemu, który po przewrocie majowym był bezprawnie więziony (jako dowodzący obroną stolicy) i zmarł rok po wypuszczeniu na wolność.

Oczywiście, kontrowersje budzi wszystko, co działo się za sprawą Piłsudskiego od maja 1926 roku. Sanacja przez przeciwników marszałka nazywana jest wprost dyktaturą wojskową, która została wprowadzona z zachowaniem fasadowych zasad demokracji. Fakt, że podczas walk o Warszawę zginęło kilkaset osób – i ich śmierć nie miała dalszego ciągu w postaci postępowania prokuratorskiego, zarzutów czy procesu – jest z punktu widzenia demokratycznych standardów trudne do obrony. Podobnie zresztą jak obozy dla przeciwników politycznych w Brześciu i Berezie Kartuskiej. Co prawda nie ma żadnych dowodów, że Piłsudski wiedział, w jaki sposób są traktowani jego oponenci, a tym bardziej że wydawał rozkazy, ale trudno też przypuszczać, by się kompletnie tym nie interesował.

Dużo niejasności narosło wokół niewyjaśnionych zdarzeń – od pobić do zaginięć i zgonów – które dotykały osób – polityków, wojskowych – niezgadzających się z marszałkiem. Przykładem może być dotkliwe pobicie przez mundurowych opozycyjnego posła Jerzego Zdziechowskiego, który został napadnięty we własnym mieszkaniu jesienią 1926 roku. Piłsudskiego obciąża też śmierć generała Tadeusza Rozwadowskiego, który zmarł najprawdopodobniej na skutek otrucia.

Wiele kontrowersji – zwłaszcza wśród katolików oraz hierarchii kościelnej – budziło instrumentalne podejście marszałka do spraw religii, czego dowód dał w prywatnym życiu, dwukrotnie zmieniając wyznanie. Pierwszy raz przeszedł na protestantyzm, by móc poślubić rozwiedzioną Marię Juszkiewiczową. Potem wrócił na łono Kościoła Katolickiego, po pierwsze dlatego by móc wziąć ślub z Aleksandrą Szczerbińską, po drugie – ze względów politycznych, licząc się z tym że jawny innowierca może być solą w oku nie tylko wpływowych hierarchów, ale też przywiązanej do katolicyzmu dużej części społeczeństwa.